ابو جعفر كوفى ابو جعفر محمد بن على بن نعمان بن ابى طرفهء بجلى كوفى صيرفى « 1 » قرن دوم هجرى او از رجال و شخصيتهاى برجستهء علم كلام در نيمهء قرن دوم هجرى و از بزرگان و دانشمندان شيعه بود . اين مرد وابستگى خاصى به امام صادق ( ع ) داشت و از شاگردان مورد اعتماد و وثوق او بود . همچنين در عداد تابعين به شمار مىرود ، و به نقل النديم مردى خوش‌عقيده و رستگار و در صنعت كلام حاذق و ماهر و از سرعت انتقال و جواب برخوردار بود . با ابو حنيفه مناظره‌هاى مشهورى دارد « 2 » و نيز متكلم حاذقى بود . « 3 » زيد بن على بن الحسين را ديده و در باب امامت حضرت صادق ( ع ) با او مناظره كرده است و به خدمت هريك از على بن الحسين زين العابدين و امام باقر و امام صادق ( ع ) رسيده از وجود پرارزش آنان استفادهء علمى برده و از آثار اين پيشوايان بهره‌مند شده است . ظهور و تجلى ابو جعفر مصادف با دوران بروز طوفان معتزله و در موقعى بود كه ميان صاحبان عقايد مختلف از مرجئه و معتزله و خوارج و شيعه اختلاف نظرهايى رخ داده بود . مهمترين نقطهء اختلاف ، مسئلهء امامت و امور مربوط به آن بود ؛ و اگر بگوييم اين دانشمند بزرگ يعنى ابو جعفر يكى از قهرمانان اين ميدان و معركه بود ، سخنى به گزاف نگفته‌ايم ، چون اين مرد در مناظرات و احتجاجات شركت مىكرد و به تأليف كتب و رسالات مىپرداخت . ازاين‌رو آثار او مربوط به عقايد و آرائى است كه در آن روزگاران مورد اختلاف ارباب مذاهب و نحل بود . شهرستانى او را در عداد پيشوايان فرق اسلامى آورده و از فرقهء نعمانيه كه منسوب به همين محمد بن نعمان است ياد كرده « 4 » و اقوالى هم به او نسبت داده است كه از جملهء آنهاست كه با هشام بن الحكم در اين مطلب هم‌عقيده بوده است كه « خداى متعال چيزى نمىداند تا آن چيز به وجود آيد » و « اينكه تقدير در نزد خداى متعال همان اراده ، و اراده همان فعل خداست » و « خداوند نورى است به صورت انسان ولى از تجسم به دور و منزه است » . اين مطلب به اتكاء اين حديث بوده است : ان اللّه خلق آدم على صورته ، و على صورة الرحمن خدا آدم را به صورت او ، و به صورت رحمان آفريد . « 5 »

--> ( 1 ) - در نزد شيعيان « مؤمن الطاق » و نزد ديگران « شيطان الطاق » ناميده مىشود . مىگويند اول كسى كه او را مؤمن الطاق ناميد هشام بن حكم بود . ( 2 ) - ملحقات فهرست ، ص 8 ( 3 ) - فهرست ، ص 250 ( 4 ) - الملل و النحل ، شهرستانى ، ص 108 چاپ مطيعهء عنانيه . ( 5 ) - الملل و النحل ، شهرستانى .